Şeyh Zekeriyyâ-yı Kırımî

18. yüzyılın sonlarına doğru İzmir’in tasavvufî hayatında derin izler bırakan isimlerden biri, Kırım kökenli Halvetî-Ramazânî şeyhi Zekeriyyâ Efendi’dir. Kaynaklarda “Şeyh Zekeriyyâ-yı Kırımî” olarak anılan bu zat, menşeini Kırım coğrafyasına dayandırır; yetişmesini ise Osmanlı ilim ve irfan merkezlerinde tamamladıktan sonra İzmir’e yerleşerek burada irşad faaliyetlerini sürdürmüştür.

Zekeriyyâ Efendi’nin tasavvufî kimliği, Halvetiyye tarikatının Ramazânî koluna bağlıdır. Bu silsile, İslam dünyasında yaygın ve köklü bir geleneğe sahiptir. İzmir’e yerleştikten sonra şehrin ve çevresinin halkını irşad etmiş, çok sayıda mürid yetiştirmiştir. Döneminde mazanna-i kirâmdan biri olarak kabul edilmiş, zühdü ve irşadı ile tanınmıştır. Hayatı hakkında ayrıntılı menkıbevî kayıtlar sınırlı olsa da, İzmir’in 18. yüzyıl sonu tasavvuf muhitinde etkin bir şeyh olduğu açıktır.

1205 (1791) yılında İzmir’de vefat eden Şeyh Zekeriyyâ Efendi, tarihi Kemer Kabristanı’na defnedilmiştir. Mezar taşında “Kırımlı Şeyh Zekeriyyâ Efendi” ibaresi ve vefat tarihi açıkça yer almaktadır. Kabir, aynı kabristanda medfun bulunan diğer tanınmış zevât arasında, bilhassa Kirli Hasan-zâde Hacı Mustafa Hamdi Efendi’nin kabriyle yan yana bulunmaktaydı. Bu durum, Kemer Kabristanı’nın o dönemde İzmir’in manevi hafızasını taşıyan önemli bir mekân olduğunu gösterir.

Zamanla Kemer Kabristanı’nın ortadan kalkması üzerine Şeyh Zekeriyyâ Efendi’nin naaşı ve mezar taşı, Konak Eşrefpaşa’daki tarihi Naturzâde (Kadızâde) Camii haziresine nakledilmiştir. Cami, İkiçeşmelik ile Eşrefpaşa arasında dik bir yokuş üzerinde yer alır. Bugün kabri bu hazirede ziyaret edilebilir durumdadır.

Şeyh Zekeriyyâ-yı Kırımî’nin hayatı, Osmanlı taşrasına Kırım’dan gelen bir mutasavvıfın İzmir’de kök salmasının ve yerel irşad geleneğine katkıda bulunmasının tipik bir örneğidir. Büyük gürültüler koparmadan, tarikat silsilesini ve irşad vazifesini beldesinde sürdürmüş, vefatından sonra da şehrin manevi coğrafyasında yerini korumuştur. İzmir’in tasavvuf tarihini yazarken, Kırım’dan gelip bu toprağa emanet edilen böyle isimleri unutmamak gerekir. Zira şehrin manevi dokusu, yalnızca yerli âlim ve şeyhlerin değil, farklı coğrafyalardan gelip burada vatan tutan zevâtın da emeğiyle örülmüştür.