Şeyh Yusuf Efendi, Rufâî tarikatının Ma‘rifî kolunun önemli simalarından biri olarak 19. yüzyılda Ege bölgesinde tarikatın yayılmasında rol oynamış bir mutasavvıftır. Seyyid Muhammed Ma‘rifî Sânî’nin halifelerinden olduğu bilinen Yusuf Efendi, özellikle Çeşme-Ilıca hattında faaliyet göstermiş, burada bir dergâh kurmuştur.
Dergâhın fiziksel izi günümüze ulaşmasa da, onun adıyla anılan çeşme hâlâ ayaktadır. Çeşme merkezde Bağlar Çarşı Caddesi üzerinde, Kaymakam Sadık Bey Çeşmesi’ne yakın konumdaki sade, tek cepheli çeşme, vakıf kayıtlarında “Marifi Dergahı Şeyh Yusuf Efendi Çeşmesi” olarak geçer. Günümüzde yalağı kapanmış, musluğu kaldırım seviyesinde kalmış ve kullanılmaz haldedir.
Yusuf Efendi’nin kabriyle ilgili rivayetler Çeşme’de olduğunu işaret etse de, kesin mezar yeri, türbe veya hazire kaydı henüz kamuoyuna açık belgelerde tespit edilebilmiş değildir. Ilıca’daki eski dergâh arsası ve çevresindeki eski mezarlık alanları, bu konuda en umut verici araştırma noktaları olarak öne çıkmaktadır.
Tarikat silsilesi ve vakıf kayıtları ışığında, Şeyh Yusuf Efendi’nin hem tasavvufi mirası hem de bıraktığı mimari izlerle Çeşme’nin manevi tarihinde silinmez bir yer edindiği söylenebilir.
Konumlar eklendikçe 2 km çevredeki zatlar burada listelenecek.