Kirli Hasan-zâde Hacı Mustafa Hamdi Efendi

19. yüzyıl İzmir ilim ve tasavvuf muhitinin saygın simalarından biri, Ödemişli Kirli Hasan-zâde Hacı Mustafa Hamdi Efendi’dir. Kaynaklarda “mazanna-i kirâm” ve “füzelâ-yı benâm”dan bir zat olarak anılan bu âlim, hem zâhirî ilimlerdeki derinliği hem de Nakşibendî tarikatındaki sülûku ile temayüz etmiştir.

Ödemiş’te dünyaya gelen Mustafa Hamdi Efendi, tahsil hayatının önemli bir safhasını Konya’da geçirmiştir. Konya müftisi ve Nakşibendî meşâyihinden Abdülahad Efendi’den 1214 (1800) yılında hem ulûm-ı resmiyye hem de sülûk-ı Nakşibendiyye icâzetnâmelerini alarak icazetle müşerref olmuştur. Bu icazet, onun hem medrese ilimlerinde hem de tasavvufî yolda yetkinleştiğinin belgesidir. Ardından İzmir’e yerleşmiş ve ömrünün geri kalanını bu şehirde ilim ifadesi ve talebe yetiştirmekle geçirmiştir. İzmir’de bulunduğu yıllarda, etrafındaki tâlibîn-i ilm ü irfânı feyz ve fazilete nâil etmiş, bölgenin ilim ve irfan hayatına sessiz fakat etkili bir katkı sunmuştur.

Mustafa Hamdi Efendi’nin şahsiyeti, yalnızca ilmî birikimiyle değil, aynı zamanda ittikā ve mücâhedesiyle de temayüz eder. Hafızası ve ihâta-i ilmiyesi havass ve avâm nazarında teslim edilmiş; zühdü ve nefs mücadelesi herkesçe kabul görmüştür. Eserlerinden günümüze ulaşan ve “Ta‘bîrât-ı Kur’âniyye” adıyla anılan gayrımatbu risalesi, bazı âyet-i kerîmelerin muhakemeli bir tarzda tefsirini ihtiva eder. Bu risale, onun tefsir sahasındaki birikiminin ve derin tefekkürünün şahididir.

1308 (1892) yılında İzmir’de vefat eden Mustafa Hamdi Efendi, Kemer Kabristanı’na defnedilmiştir. Mezarı, İzmir’in o dönemdeki mazanna-i kirâmından birçok zâtın da medfun bulunduğu bir mahalde yer alır. Aynı kabristanda 1205’te (1791) vefat eden Şeyh Zekeriyyâ-yı Kırımî, 1239’da (1824) vefat eden Ahaveyn şöhretiyle tanınan Şeyh İbrahim-i İzmirî, 1245’te (1830) vefat eden Nazurzâde Şeyh Ahmed Efendi ve 1265’te (1849) vefat eden Zağravî Ahmed Fâtih Efendi gibi isimler de yatmaktadır. Bu tablo, Kemer Kabristanı’nın o dönemde İzmir’in manevi ve ilmî hafızasını taşıyan bir mekân olduğunu gösterir.

Kirli Hasan-zâde Hacı Mustafa Hamdi Efendi’nin hayatı, 19. yüzyıl Osmanlı taşrasının tipik fakat nitelikli bir âlim ve mutasavvıf portresini çizer. Konya’da aldığı icazetle hem zâhir hem bâtın yolunu birleştirmiş, İzmir’de talebe yetiştirmiş, tefsir risalesiyle kalıcı bir iz bırakmıştır. Büyük gürültüler koparmadan, makam peşinde koşmadan, ilim ve irfanı beldesine sunmayı tercih eden bir zattır. Onun ismi, Bursalı Mehmed Tahir’in satırları arasında ve İzmir’in yerel hafızasında durur. Taşra ulemâsının ve mutasavvıflarının tarihini yazarken, böyle sessiz fakat köklü emeği olan isimleri unutmamak gerekir.