Kemer Kabristanı’nın Tarihi

Kemer Kabristanı (Kemer Mezarlığı), Osmanlı döneminde İzmir’in en büyük ve en önemli Müslüman mezarlıklarından biriydi. Yeşildere’nin (eski adıyla St. Anne Vadisi / Meles Çayı olarak da anılan akarsu) kıyısında, bugünkü Kemer Köprüsü civarında, Basmane–Tepecik istikametinde uzanıyordu. İzmir-Aydın demiryolu hattının Kemer geçişi ile Yeşildere arasında yer alan bu geniş alan, 19. yüzyılda şehrin başlıca Müslüman defin yerlerinden biri haline gelmişti.

Mezarlık, konumu itibariyle kervan yollarının şehre giriş noktalarına yakınlığıyla da bilinirdi. Kervan Köprüsü’nün (sonradan Kemer Köprüsü) hemen yakınında bulunması nedeniyle “Kemer” adıyla anılmıştır. 19. yüzyıl sonlarına ait fotoğraflarda (örneğin Rubellin’in 1880 civarı çekimleri) mezarlığın genişliği ve içindeki mezar taşlarının yoğunluğu açıkça görülür. Dört ana bölümden oluştuğu, güneybatı kısmının Yeşildere’nin Basmane’ye yakın kıyısına kadar uzandığı kaydedilir.

Bu kabristan, yalnızca sıradan definlerin yapıldığı bir yer değildi. İzmir’in mazanna-i kirâmından birçok âlim, şeyh ve mutasavvıf burada medfundu. Bunlar arasında:

Şeyh Zekeriyyâ-yı Kırımî (ö. 1205/1791),
Ahaveyn lakaplı Şeyh İbrahim-i İzmirî (ö. 1239/1824),
Nazurzâde Şeyh Ahmed Efendi (ö. 1245/1830),
Zağravî Ahmed Fâtih Efendi (ö. 1265/1849),
Kirli Hasan-zâde Hacı Mustafa Hamdi Efendi (ö. 1308/1892)

gibi isimler yer alır. Bu özellik, Kemer Kabristanı’nı İzmir’in manevi ve ilmî hafızasının önemli bir taşıyıcısı haline getirmiştir.

18. yüzyılın başlarına kadar varlığını sürdüren mezarlık, şehrin hızla büyümesi, Basmane yönünden Yeşildere’ye doğru yerleşimin genişlemesi ve Tepecik’in aldığı göçlerle giderek şehir içinde kalmıştır. Cumhuriyet’in ilk yıllarında, özellikle Vali Rahmi Bey döneminde (1920’ler–1930’lar) İzmir’deki birçok eski mezarlık (Çorakkapı, Faik Paşa, Sulu, Bahribaba, Namazgâh vb.) yol, bulvar, park ve cadde açılması gerekçesiyle kaldırılmıştır. Kemer Kabristanı da bu süreçte tarihe karışmıştır. Mezar taşlarının büyük kısmı yok edilmiş, alan imara açılmıştır. Bugün yerinde yerleşim ve yol dokusu bulunmaktadır; mezarlıktan iz kalmamıştır.

Kaldırılma sürecinde bazı önemli mezarlar ve taşlar başka yerlere nakledilmiştir. Bunlardan en bilineni, Şeyh Zekeriyyâ-yı Kırımî’nin naaşı ve mezar taşının Konak Eşrefpaşa’daki tarihi Naturzâde (Kadızâde) Camii haziresine taşınmasıdır. Cami, İkiçeşmelik ile Eşrefpaşa arasında dik bir yokuş üzerinde yer alır. Böylece Kemer Kabristanı’nın bir parçası, farklı bir mekânda da olsa varlığını sürdürmüştür.

Kemer Kabristanı’nın hikâyesi, İzmir’in modernleşme sürecinde eski mezarlıkların kaderini özetler. Bir zamanlar şehrin manevi coğrafyasının merkezinde duran bu geniş alan, imar faaliyetleri sonucu tamamen ortadan kalkmış; içindeki âlim ve şeyh mezarlarıyla birlikte şehrin hafızasından silinmeye yüz tutmuştur. Bugün yalnızca kaynaklardaki kayıtlar, eski fotoğraflar ve nakledilen birkaç mezar taşı, onun bir zamanlar var olduğunu hatırlatır.