İzmîrî Mevlânâ Muhammed ibn Velî ibn Resûl

İzmîrî Mevlânâ Muhammed ibn Velî ibn Resûl, kaynaklarda Kırşehirli bir Osmanlı âlimi olarak geçer. Doğum yılına dair kayıt yoktur; hayatının başlangıcı Kırşehir’de, ilmî olgunluğu İstanbul’da, hizmet ve telif yılları ise İzmir’de şekillenmiştir. Asıl nisbesi Kırşehrî olmakla birlikte, uzun süre İzmir’de müderrislik ve müftülük yapması sebebiyle İzmîrî diye anılmış; Molla Hüsrev’in Mir’âtü’l-usûlüne yazdığı hâşiye dolayısıyla da “Mir’ât Muhaşşîsi” şöhretini kazanmıştır. İlim sahibi, bilhassa fakih bir zat olarak tanınır.

İlk tahsilini memleketinde tamamladıktan sonra İstanbul’a gelir. Burada başta Mirza Fâzıl olmak üzere devrin hocalarından ders okur; cüz’iyyât denilen alet ilimlerini de başka âlimlerden öğrenir. Arkadaşları arasında parlak bir icazet almaya muvaffak olduktan sonra, yapılan davet üzerine İzmir’e gider ve ders okutmaya başlar. Kısa zamanda memlekette görülen fevkalade fazileti dolayısıyla uhdesine müftülük vazifesi tevcih edilir. Bundan sonra ömrünün sonuna kadar müderrislik, müftülük ve eser yazmakla meşgul olur.

1165/1751 yılında İzmir’de vefat eder. Mezarı, o dönemin Ulu Mezarlığı olarak kaydedilir; bu yer İkiçeşmelik / Eşrefpaşa civarına tekabül eder. Eserleri çeşitli ve çok miktardadır; fıkıh, fıkıh usûlü, kelâm ve tarih alanlarında hâşiye, şerh ve tercümeler bırakmıştır. En tanınanı Mir’âtü’l-usûl hâşiyesidir; yanında Mülteka’l-ebhur ve el-Eşbâh ve’n-nezâir üzerine çalışmaları ile Taberî tarihinin tercümesi de zikredilir.

Böylece Kırşehir’de başlayan, İstanbul’da taçlanan ve İzmir’de hem tedris hem kadılık-müftülük hem de telif ile tamamlanan bir ilim hayatı ortaya çıkar. Kaynakların verdiği çerçeve budur: doğum tarihi belirsiz, tahsili sağlam, şöhreti Mir’ât hâşiyesine bağlı, vazifesi İzmir’de, vefatı 1165/1751, kabri o çağın Ulu Mezarlığı’nda.