Iyşî Mehmed Efendi

Osmanlı ilim tarihinin 16. yüzyıl sonları ile 17. yüzyıl başlarına rastlayan döneminde, taşra medreselerinde yetişip eserleriyle iz bırakan âlimler arasında Tireli Iyşî Mehmed Efendi’nin ayrı bir yeri vardır. Kaynaklarda “bir mahzen-i güzîn-i ulûm” olarak nitelendirilen bu zat, Tire’de dünyaya gelmiş, ömrünü ilim tahsili, tedris ve telif ile geçirmiş, nihayet kendi beldesinde vefat etmiştir.

İlk tahsilini memleketi ulemâsından alan Iyşî Mehmed Efendi, mebâdî-i fünûnu ikmal ettikten sonra usûl ve fürû ilimlerinde derinleşmiştir. Ardından muallim Atâullah Efendi’den mülâzemet alarak ilmî nasibini artırmış ve Bayındır’daki Hacı Sinan Medresesi’ne yirmi beş akçe ile müderris tayin edilmiştir. Bu görevi sırasında şöhreti gitgide yayılmış, mertebelerde de yükselmiştir. 990 (1582) yılında kırk akçeli bir medreseye talip olmuş; sadr-ı Anadolu Zekeriyyâ Efendi huzurunda Edhemzâde Şeyhî ve Karamanîzâde Mehmed Efendilerle birlikte imtihana girmiş ve liyakatini ispat etmiştir.

Ne var ki Iyşî Mehmed Efendi, bir süre sonra resmî medrese mesleğinden feragat etmiş, uzleti tercih ederek kendini tamamen talim-i ulûm ve telif-i âsâra vermiştir. Bu tercih, onun ilmî şahsiyetinin en belirgin yönlerinden biridir. Makam peşinde koşmak yerine, eser bırakmayı ve talebe yetiştirmeyi seçmiştir. Tire’deki İbn Melek Medresesi’nde tedrisle meşgul olmuş, fazilet ve kemalini talebelerine aktararak günlerini ve gecelerini ilimle ihya etmiştir. 1016 (1607-1608) yılında bu medresede görevliyken vefat etmiştir.

Iyşî Mehmed Efendi’nin kaleme aldığı eserler, onun çok yönlü bir âlim olduğunu gösterir. Başlıca çalışmaları arasında Nısf-ı Kur’ân’a kadar uzanan bir tefsir, Şerh-i Gülistân, Şerh-i Vird-i Settâr, ilm-i meânîden Münekkahât-ı Meşrûha, usûl-i fıkıhtan metin niteliğinde bir eser, Muhtârü’s-Sıhâh tarzında bir lügat, Telhîs-i Tarîkat-ı Muhammediyye, Telhîs-i Ravzatü’l-Ulemâ, Şerh-i Mültekâ, kelâm sahasında Netâyicü’l-Ezhân ve Hakâyıkü’l-Usûl yer alır. Bu eserlerden bazılarının nüshaları Kasaba ve Akhisar kütüphanelerinde görülmüştür. Bunların dışında çeşitli risaleleri ve şiirleri de vardır. Oğlu Nurşî Ahmed Efendi de fazilet sahibi bir zat olup, Kasîde-i Tantarâniyye’ye nazîre yazmıştır.

Iyşî Mehmed Efendi’nin Şerh-i Mültekâ’sı, Osmanlı ulemâsı arasında Mültekâ şerhleri geleneği içinde değerlendirilmelidir. Bu sahada kalem oynatan birçok âlim yetişmişse de, onun şerhi, taşra medrese geleneğinin ürünü olarak ayrı bir anlam taşır. Hayatı, resmî hiyerarşiden bilinçli bir uzaklaşma ve ilme adanmış bir ömür örneğidir. Tire’nin İbn Melek Medresesi’nde geçirdiği son yıllar, onun tercihini en açık biçimde özetler: gürültülü mertebeler yerine sakin bir tedris ve telif hayatı…

Bugün eserlerinin bir kısmı yazma raflarında beklemektedir. Fakat ismi, Bursalı Mehmed Tahir’in satırları arasında ve Tire’nin ilim hafızasında durur. Taşra ulemâsının tarihini yazarken, Iyşî Mehmed Efendi gibi, makamı değil ilmi tercih eden isimleri unutmamak gerekir. Zira Osmanlı ilim hayatı, yalnızca büyük merkezlerin değil, Tire gibi beldelerin de emeğiyle şekillenmiştir.