Halvetî Şeyhi Mehmet Halit Ziyaüddin ve Halit Ziya Uşaklıgil

Halvetî Şeyhi Mehmet Halit Ziyaüddin, İzmir’de tanınmış, bakışındaki celâl ile muhataplarını uzun süre etkisi altında bırakan bir mürşid olarak anlatılır. Onu görenler, geniş ve yüksek nâsiyesindeki ışıltıyı, güçlü omuzlarını, ağarmaya başlamış sarı saçlarını ve ibadetle yorulmuş hâlindeki vakarı unutmazdı. Bu tasvir, Servet-i Fünun nesrinin büyük ustası Halit Ziya Uşaklıgil’in hatırasında da yer bulur. Yazar, şeyhi “bugün bile görüyorum” dercesine zihninde tutar.

Halit Ziya, 1866’da İstanbul Eyüp’te, Uşak’tan gelen Helvacızâde / Uşşakizâde ailesinin çocuğu olarak dünyaya geldi. Aile önce helvacılık, sonra özellikle İzmir kolunda halıcılıkla tanındı. Babası Hacı Halil Efendi dindar bir tüccardı; bazı biyografik notlarda Halvetiye’ye mensubiyeti dile getirilir. 93 Harbi sonrası işlerin bozulmasıyla aile İzmir’e yerleşti. Yazarın çocukluğu ve gençliği bu şehirde geçti; ilk yazı hayatının bir kısmı da burada filizlendi.

Aile anlatısına göre Halit Ziya’nın adı, babasının bağlı olduğu Şeyh Mehmet Halit Ziyaüddin’den gelir. Çocuk doğduğunda şeyh eve davet edilir, kulağına ezan okunur ve isim konulur. Yazarın erken dönemde bazı yazılarında kullandığı Mehmed Halid Ziyaeddin imzası da bu isim halkasına bağlanır. Böylece tasavvufî bir teberrük ile edebî bir mahlas, aynı kişide birleşmiş olur.

Şeyhin vefatı, anlatıya göre camide, farz namazın içinde, seccade üzerinde gerçekleşir. Ardından tespih, tarak, asa ve takke gibi özel eşyalar ailesi ve müridleri tarafından Hacı Halil Efendi’ye emanet edilir; bu yadigârlar babadan oğula, Halit Ziya’ya kalır. Bu ayrıntılar, şeyhin hayatına dair basılı standart biyografilerde her zaman aynı netlikte doğrulanmaz; daha çok aile hâtırası ve menkıbe üslubuyla yaşar. Buna karşılık yazarın hayatı — İzmir yılları, Hizmet gazetesi, Mai ve Siyah, Aşk-ı Memnu, Kırk Yıl anıları ve 1945’teki vefatı — edebiyat tarihinin sağlam kayıtlarındandır.

İki hat böylece yan yana durur: bir yanda İzmir’in Halvetî şeyhi, celalli bakışı ve seccade üzerindeki son nefesi; öte yanda modern Türk romanının kurucu kalemi. Birinde feyiz ve yadigâr, diğerinde roman ve hatıra vardır. Ortak öz, ismin ve tesirin bir evden diğerine geçmesidir: şeyhin nâsiyesindeki parıltı, yazarın nesrinde başka bir ışığa dönüşür.