Fettah Dede Hz. ve Fettah Camii

Fettah Dede Hz.’nin kabri ve camii, Anafartalar Caddesi’ne Basmane yönünden girildiğinde ilk sağ sokağa, ardından ilk sol sokağa sapıldığında 1297 ve 1298 sokakların köşesinde durur. Şeyh Osman Bedrettin Efendi Hz. türbesini geçince karşınıza çıkar. Resmî kayıtlarda Akıncı Mahallesi, 1297. Sokak No: 3, Konak / İzmir olarak geçer. Burası yalnızca bir mahalle camisi değil; 17. yüzyıl İzmir’inin Türk mahalle hayatını, akıncı-derviş hatırasını ve “Ya Fettâh” zikrini bir arada tutan sakin bir duraktır.

Yapı 17. yüzyılda inşa edilmiştir. Kesin yılı bilinmez. En sağlam tarihî dayanak, Evliya Çelebi’nin 1671’deki İzmir ziyaretidir. Seyahatnâme’de bu camiden “Abdulfettah Çavuş” diye bahseder; niteliğini “kiremitli amma mamur” sözleriyle kaydeder. Bu kayıt, caminin 1670’ten önce ayakta ve bakımlı olduğunu gösterir. Cami ve yanındaki medrese, kaynaklarda Türkistanlı Hacı Abdülfettah Efendi — arşivlerde Hacı Fettah Çavuş — tarafından yaptırılmış görünür. Akıncı olduğu da rivayet edilir. Caminin adı zamanla mahalleye de geçmiş; semt Fettah adıyla anılır olmuştur.

Fettah Dede Hz.’nin dünyevî adı kesin belgelenemez. Kendisinin Cenâb-ı Hakk’ın Ya Fettâh ismini çokça andığı, virdinin daima bu ism-i celîl olduğu için bu lakapla anıldığı söylenir. “Ya Fettâh”ın kelime manası “açan”dır. Istılah manası ise taraflar arasında hüküm veren, birine yardım edip zafere ulaştıran, ganimet ve rızık kapılarını açandır.

Rivayetlere göre kabri bir dönem caminin alt bodrum katındaydı; sonraları sandukası kırıldı, ilgisizlikle izi kayboldu. Resmî anlatımlarda ise mezarı, zamanla yok olan haziredeki tek mezar olarak avluda kabul edilir. İki rivayet aynı hafızanın iki yüzüdür: sanduka görünmez olmuş, dede mahallede kalmıştır. Caminin bahçesinde sağda solda birkaç mezar taşı başlığı dikkat çeker. Yine bahçede çeşitli zamanlara ait onarım kitabeleri vardır.

Bir dönem zengin bir kitaplığı olduğu, Ramazan gecelerinde teravih için çok kalabalık cemaat toplandığı anlatılır. 1908’de Kılkış ve Doyran’dan gelen göçmenlerin bir süre burada konakladığı da kayıtlardadır. Yani cami hem namazgâh hem sığınak olmuştur.