Fazlullah Efendi

Birgi’nin taş evleri, dar sokakları ve medrese avluları arasında yetişmiş bir âlimin hayatı, çoğu zaman babasının gölgesinde kalır. Fazlullah Efendi de böyle bir isimdir. Onu anlamak, İmam-ı Birgivî Hazretleri’nin evini, ders halkasını ve vasiyetini anlamaktır; çünkü o, hem oğul hem talebe hem de aynı toprağın ikinci kuşak müderrisidir.

Fazlullah Efendi 1560 yılında dünyaya geldi. Babası, Osmanlı ilim tarihinde İmam-ı Birgivî diye anılan Takıyyüddin Mehmed b. Pîr Ali’dir. Babası, Sultan II. Selim’in hocası Atâullah Efendi’nin Birgi’de kurduğu medreseye müderris tayin edilince, Fazlullah Efendi’nin çocukluğu da büyük ölçüde bu kasabada geçti. İlk harfler, ilk sarf kalıpları ve ilk vaaz sesleri Birgi’de duyuldu.

İlk eğitimini doğrudan babasından aldı. İmam-ı Birgivî, oğlu sarf öğrenme çağına gelince klasik Emsile’yi yetersiz, tahrif edilmiş ve metodsuz buldu. Bunun üzerine ona özel el-Emsiletü’l-Fazliyye’yi yazdı; ardından da şerhini kaleme aldı. Eserin adı tesadüf değildir: hem oğluna ithaf, hem de faydasız bilgiden arındırılmış bir başlangıç kitabı iddiasıdır. Böylece Fazlullah, henüz çocukken, babasının ilim anlayışının hem muhatabı hem de vesilesi oldu. Babası gibi Bayramî tarikatına mensuptur.

İmam-ı Birgivî Hazretleri 1573’te vefat ettiğinde Fazlullah henüz delikanlıydı. Bundan sonra Birgi’deki tedris faaliyetini sürdürdü; kaynaklarda Yeni Medrese’de müderrislik yaptığı kaydedilir. Dönemin rivayetleri onu “ilimde derya, dili fasih, vaaz ve nasihatleri tesirli” bir zat olarak anar. İnsanların teveccühüne mazhar olduğu belirtilir. Babasının bid‘atlara karşı mücadelesi ve medrese tedrisi çizgisi onda da devam eder.

Aile üç kuşak ilmiye geleneğini sürdürdü. Fazlullah’ın oğlu Kazasker İsmetî Mehmed Efendi (ö. 1665), şair ve âlimdir. Dedesi İmam-ı Birgivî’nin et-Tarîkatü’l-Muhammediyye adlı eserini 1654–55’te Osmanlı Türkçesine çevirmiş, ayrıca bir divanı vardır. Böylece Birgi’de başlayan çizgi, İstanbul’un kazaskerlik konaklarına ve şiir meclislerine kadar uzanmıştır.

Fazlullah Efendi 1622 yılında vefat etti. Vasiyeti üzerine Birgi’de, babasının kabrinin hemen yanına defnedildi. İmam-ı Birgivî, kendi vasiyetnamesinde kabri üzerine türbe yapılmamasını istemişti; iki kabir de sade tutulmuş, yan yana durmaktadır. Günümüzdeki taşlar yakın dönemde yenilenmiştir. Latin harfli taşta “İmâm Birgivî oğlu müderris Fazlullâh Efendi 1560–1622” yazılıdır. 1919 Yunan işgali sırasında İmam-ı Birgivî’nin kabri tahrip edilmiş, sonradan onarılmıştır. Bugün de iki mezar, aynı sadelikle ziyaret edilir.

Fazlullah Efendi, 1560 doğumlu, Birgi merkezli, babasının yolunu devam ettiren bir müderristir. Ne büyük bir hareketin adı olmuştur ne de babası kadar eser bırakmıştır. Onun asıl değeri, bir silsilenin kopmamasındadır: İmam-ı Birgivî’nin evinde başlayan ders, oğlunda müderrislik, torununda kazaskerlik ve tercüme olarak sürmüştür. Birgi’deki yan yana iki sade kabir, bu sürekliliğin en sade ve en kalıcı işaretidir.