Buğday Dede Hazretleri

Buğday Dede Hazretleri’nin kabri, İzmir’in Tire ilçesinde, Güme Dağı eteklerinde, kente hâkim “Buğday Dede Tepesi” üzerindedir. Türbenin yanında kendi adını taşıyan cami ve hazire bulunur. Yapı, Tire’nin erken dönem zaviyelerinden biri olarak anılır; sonradan mescide dönüştürülmüş, onarımlarla bugünkü görünümünü almıştır. Türbe, Kaplan Köyü yolu üzerinde, küçük bir ibadet yeri ve mezarlıkla birlikte durur.

Rivayete göre Tire’nin alınışında Sasa Bey ile birlikte hareket etmiştir. Fetih sırasında Sasa Bey şehit olmuş, Buğday Dede yaralı kurtulmuştur. Bu yüzden halk onu kentin fatihleri arasında sayar. Bazı yerel anlatılarda adı Buğday Bey olarak da geçer; Aydınoğulları döneminde eşiyle birlikte tepede bir zaviye kurulduğu söylenir. 16. yüzyıl tahrirlerinde civarın “Tire köyü” kaydıyla geçmesi, tepenin sonradan kent dokusuna katıldığını düşündürür.

Eşi Sire Hatun ile mezarı, mescit bahçesindedir ve ününe yakışır biçimde büyük tutulmuştur. 1743 tarihli tamir kitabelerinde Selçuk ile bağlantıları vurgulanır. Bu kayıtlar Evliya Çelebi’nin satırlarıyla kısmen örtüşür. Çelebi, Sire Hatun’u İranlı bir melike olarak anar; fetih ordusunda İranlı unsurların bulunduğu da kaynaklarda geçer. Hatta Sire Hatun’u Tire, Birgi ve Aydın’ın kurucusu gibi gösterir; kentin eski adı “Sire”yi ona bağlar. Kitabelerin veli döneminden yaklaşık dört yüzyıl sonra yazıldığı unutulmamalıdır; dolayısıyla her ayrıntının çağdaş belgesi yoktur. Sire Hatun ile ilgili bu kurucu anlatıyı doğrulayan bağımsız belge bugüne kadar bulunamamıştır.

Asıl yaşayan yönü, bereket menkıbesidir. Anlatıya göre yörede kıtlık olur; Tire halkı Buğday Dede sayesinde aç kalmaz. Dede ve eşi tepeden yola bakarak “bir aç gelse de doyursak” diye bekler. Evde küpler dolusu buğday vardır; verdikçe çoğalır. Buğday yalnızca erkeklere verilir; alanlara arkalarına bakmadan gitmeleri tembih edilir.

Bir gün Selçuk’tan bir aile gelir. Dede, “kadınsız geleceksin” der. Kadın erkek kılığına girer, birlikte heybeleri doldururlar. Kesikbaş semtine varınca kadın dönüp tepeye bakar ve fenalaşıp ölür. Bu anlatı, hem kerameti hem de yasağın çiğnenmesinin bedelini halk hafızasına işler.

Başka bir söylence Yunan işgali yıllarına aittir. Mezarın yanındaki servide Türk bayrağı dalgalanırmış. Komutan bayrağı indirip Yunan bayrağı asmış; kargalar parçalamış. Bayrak yeniden asılmış, yine parçalanmış. Komutan vazgeçmek zorunda kalmış. Bu rivayet, türbeyi yalnız bereket değil, direniş ve aidiyet simgesi de yapar.