Abdullah-ı Tirevî

Osmanlı coğrafyasının taşra ulemâsı arasında, büyük merkezlerin gürültüsünden uzak, kendi beldesinde sessizce eser bırakan isimler az değildir. Abdullah-ı Tirevî de bunlardan biridir. Tire’nin 19. yüzyıl başlarındaki ilim muhitinde yetişmiş, Arap dili ve edebiyatında derinleşmiş, ferâiz sahasında bir şerh, çeşitli konularda da risaleler kaleme almış bir âlimdir. Kaynaklarda “es-Seyyid Abdullah Zühdü” diye anılır; mezar taşında ise “musannıfîn”den biri olarak kaydedilmiştir.

Hayatı hakkında bilinenler sınırlıdır. Tire’de doğduğu ve ömrünün büyük kısmını bu beldede geçirdiği açıktır. Doğum tarihi kesin olarak tespit edilememiştir. Ulûm-ı Arabiyye’de, yani sarf, nahiv, meânî ve ilgili dil bilimlerinde rüsûh kazandığı kaynaklarda açıkça belirtilir. Eserlerinden anlaşıldığı kadarıyla tasavvuf diline de vâkıftır. Bölgenin tanınmış âlimlerinden Ödemişli Çakır Ahmedzâde’nin ilk tahsilini kendisinden yapmış olması, onun yalnızca müellif değil, aynı zamanda hoca sıfatıyla da kabul gördüğünü gösterir. Bu küçük kayıt, Tire’deki ilim silsilesi içinde mütevazı fakat etkili bir yere sahip olduğunu düşündürür.

1249 yılında, miladi karşılığıyla 1834’te Tire’de vefat etmiştir. Kabri, istasyondan hükümet konağına giden yol üzerindeki küçük bir kabristandadır. Mezar taşına şu satırlar işlenmiştir: “Musannıfîndan Tirevî es-Seyyid Abdullah Zühdü. Rûh-ı şeriflerine Fatiha ihdâ oluna. Sene 1249.” Altı yıl sonra, 1255’te (1840) oğlu Ahmed Efendi de aynı toprağa defnedilmiştir. Baba ve oğulun yan yana yatması, ailenin bu toprağa bağlılığını sessizce belgeler.

Abdullah-ı Tirevî’nin en önemli eseri, Hanefî ferâiz literatürünün klasik metinlerinden Secâvendî’nin el-Ferâizü’s-Sırâciyye’sine yazdığı Fevâid-i Sırâciyye adlı şerhtir. Kaynaklar bunu “mükemmel bir şerh” olarak nitelendirir. Bunun dışında çok sayıda risale kaleme almıştır. Bunların bir kısmı dil bilimleriyle ilgilidir. Özellikle “âmilü’s-sâlihât” âyetindeki “sâlihât” kelimesinin mef‘ûl-i mutlak olduğuna dair risalesi dikkat çeker. Bu küçük çalışma, sarf, nahiv, vaz‘, hikmet, ilâhî, meânî ve usûl ilimlerini bir araya getirerek dil ile tefsir ve usûl arasındaki ilişkiyi ortaya koyar.

Diğer risaleleri arasında Risâle fî Kerâmet-i Benî Âdem, Risâle fî’l-İhtilâfât fî’l-Akl, Risâle fî’l-Hızır ve’l-İlyâs, Risâle fî’l-İlm ve çeşitli âyet ile hadis şerhleri yer alır. Bu eserler, müellifin hem zâhirî ilimlerde hem de tasavvufî terminolojide birikim sahibi olduğunu gösterir. Ne var ki bunların büyük kısmı yazma halinde kalmış, matbu dolaşıma girememiştir.

Abdullah-ı Tirevî, 19. yüzyıl Osmanlı taşrasının tipik bir âlim portresini çizer. Büyük tezkirelerde uzun biyografilere konu olmamış, İstanbul’un veya diğer büyük merkezlerin ilim çevrelerinde geniş bir şöhret kazanmamıştır. Buna karşılık kendi beldesinde hoca olarak tanınmış, ferâiz ve dil sahasında eser bırakmış, talebe yetiştirmiştir. Onun hikâyesi, taşra ulemâsının sessiz emeğini hatırlatır. Gürültü koparmadan, makam peşinde koşmadan, beldesinin ihtiyacına göre kalem oynatan bir âlim… Mezar taşındaki “musannıfîn” kaydı, belki de en doğru tanımlamasıdır: eser sahibi bir zat.

Bugün o küçük kabristanın yeri değişmiş, mezar taşı belki kaybolmuş olabilir. Fakat ismi, Bursalı Mehmed Tahir’in satırları arasında ve yerel hafızada durmaktadır. Taşra ulemâsının tarihini yazarken, Abdullah-ı Tirevî gibi isimleri unutmamak gerekir. Zira Osmanlı ilim hayatı yalnızca büyük merkezlerde değil, Tire gibi kasabalarda da yaşanmıştır.